13 ciekawostek o niemieckich słowach
Słowa pamiętają więcej, niż mówią. „Gift" po niemiecku to nie prezent, tylko trucizna, a jedno i drugie wyrasta z tego samego czasownika „dawać". „Kaputt" nie przyszło z wojny, tylko z gry w karty. A okulary noszą w nazwie kamień szlachetny. Poniżej trzynaście takich historii - zebranych z serii, którą publikuję na Instagramie jako krótkie filmy.
To nie są ciekawostki dla samych ciekawostek. Pamięć działa lepiej, kiedy nowe słowo ma się o co zaczepić. Sucha para „Gift = trucizna" znika po tygodniu. Zdanie „to słowo znaczyło kiedyś dawkę, a większość dawek zabijała" zostaje na lata, bo ma fabułę, a mózg lubi fabuły znacznie bardziej niż listy.
Cztery słowa o emocjach, które opisują ciało, nie uczucie
1. Angst - strach, który siedzi w gardle
die Angst to strach, lęk. Ale rdzeń tego słowa nie ma nic wspólnego z psychiką: pochodzi od praindoeuropejskiego pnia oznaczającego wąski, ciasny. Ten sam pień siedzi w niemieckim eng (wąski) i die Enge (ciasnota), w łacińskim angustus (wąski), w angina (dławica) i w angielskim anxiety.
Innymi słowy: pierwotnie chodziło o fizyczne ściśnięcie, zwężenie, dławienie. Nasi przodkowie nazwali strach tym, co czuli w gardle, a nie tym, co myśleli w głowie.
Angst - eng - Enge to jedna rodzina. Ucząc się jednego, dostajesz trzy.
2. Wut - wściekłość z imieniem boga
die Wut to wściekłość, furia. Słowo jest spokrewnione z imieniem germańskiego boga Wotana (później znanego jako Odyn) - władcy magii, wojny i poetyckiego uniesienia. Ten sam rdzeń dał przymiotnik wütend (wściekły) i angielską nazwę środy, Wednesday, czyli „dzień Wodana".
Wotan wzbudzał u wojowników bojowy szał. Kiedy więc mówisz „ich bin wütend", używasz słowa, które kiedyś opisywało stan graniczący z transem, a nie zwykłą irytację.
3. Sehnsucht - tęsknota nazwana chorobą
die Sehnsucht to tęsknota, głębokie pragnienie. Słowo składa się z dwóch części: Sehnen (tęsknienie) i -sucht. I tu jest pułapka, w którą wpada większość uczących się: -sucht nie pochodzi od czasownika suchen (szukać). Pochodzi od średnio-wysoko-niemieckiego suht, czyli choroba - tego samego źródła, co dzisiejsze siech (chorowity).
Dlatego cała rodzina słów z „-sucht" to nazwy chorób i uzależnień: die Eifersucht (zazdrość), die Schwindsucht (gruźlica), die Gelbsucht (żółtaczka), die Sucht (nałóg). Sehnsucht to dosłownie „choroba tęsknoty".
Sehnsucht = szukanie czegoś Sehnsucht = tęsknota jako rodzaj choroby
4. Laune - nastrój pod dyktando księżyca
die Laune to nastrój, humor, kaprys. Słowo przyszło z łacińskiego luna, czyli księżyc. W średniowiecznej medycynie i astrologii wierzono, że faza księżyca rządzi ludzkim usposobieniem, więc „mieć Laune" znaczyło pierwotnie tyle, co być pod wpływem księżyca.
Ten sam sposób myślenia zostawił ślad w innych językach: angielskie lunatic i polski lunatyk wyrastają z dokładnie tej samej luny.
Bonus: gebannt - zaklęty przez urząd
gebannt tłumaczy się dziś jako „urzeczony, jak zaklęty" - „wie gebannt zuschauen" to patrzeć jak zahipnotyzowany. Ale der Bann był pierwotnie terminem prawnym: oficjalnym obwieszczeniem władzy, a potem wykluczeniem ze wspólnoty (stąd klątwa kościelna). Dopiero z tego zrobiło się „zaklęcie". Angielskie ban to ta sama rodzina.
Fałszywy przyjaciel, który naprawdę może zaszkodzić
5. Gift - dlaczego prezent stał się trucizną
das Gift po niemiecku znaczy trucizna. Angielskie gift znaczy prezent. To nie przypadkowe podobieństwo - to dokładnie to samo słowo, zbudowane od czasownika geben (dawać) i oznaczające pierwotnie „to, co dane".
Ciekawsze jest to, jak doszło do rozjazdu. W średniowiecznej medycynie niemieckiej łacińskie dosis (dawka, dosłownie „danie") przetłumaczono rodzimym słowem Gift. A ponieważ substancje, które się wtedy dawkowało, to była głównie rtęć, arszenik i wilcza jagoda, słowo powoli obrastało w skojarzenie z zagrożeniem. Do tego niemiecki miał już drugie słowo z tego samego rdzenia - die Gabe (dar) - które spokojnie obsługiwało neutralne znaczenie. Skoro „dar" był zajęty, „Gift" mogło się w całości wyspecjalizować w truciźnie.
Myśl, która za tym stoi, najkrócej ujął szwajcarski lekarz Paracelsus (1493-1541): o tym, czy coś jest trucizną, decyduje dawka. Jego zdanie krąży dziś w skróconej łacińskiej wersji sola dosis facit venenum.
Na niemieckim opakowaniu „Gift" albo symbol z czaszką to ostrzeżenie, nie promocja. Prezent to das Geschenk.
Trzy słowa, które przywędrowały z zupełnie innego świata
6. kaputt - słowo z gry w karty, nie z wojny
kaputt znaczy zepsuty, wykończony. Większość ludzi zakłada, że słowo przyszło z wojny, bo brzmi katastroficznie. W rzeczywistości przyszło z francuskiego zwrotu faire capot, używanego w karcianej grze piquet: oznaczał sytuację, w której jeden gracz bierze wszystkie lewy, a przeciwnik zostaje z zerem.
Do języka niemieckiego trafiło w XVII wieku, w czasie wojny trzydziestoletniej - wojna nie stworzyła tego słowa, tylko rozniosła je po Europie. Potem znaczenie rosło schodkami: zero lew, całkowita klęska, zrujnowany, aż po dzisiejsze „zepsuty".
7. Brille - klejnot na nosie
die Brille to okulary. Nazwa pochodzi od Beryll (beryl) - kamienia, z którego szlifowano pierwsze soczewki, zanim nauczono się wytwarzać dostatecznie czyste szkło. Potem używano kryształu górskiego, a szkło przyszło dużo później, ale nazwa została.
Ten sam kamień siedzi w słowie brylant (przez francuskie brillant, „lśniący jak beryl") oraz w nazwie pierwiastka beryl. Szmaragd to zielona odmiana tego samego minerału. Noszone na nosie okulary pojawiły się w północnych Włoszech około 1290 roku; jedno z najstarszych świadectw to kazanie, które Giordano da Pisa (ok. 1260-1311) wygłosił w 1306 roku.
8. Taler - niemiecka dolina, która dała nazwę dolarowi
W latach dwudziestych XVI wieku w czeskiej dolinie Sankt Joachimsthal (dziś Jáchymov) bito srebrne monety nazywane Joachimsthaler. Nazwa szybko skróciła się do der Taler, a stamtąd powędrowała dalej: niderlandzkie daalder, a w końcu angielski dollar.
Czyli każdy dolar nosi w nazwie niemieckie słowo Tal - dolina. Przy okazji: hiszpańskie peso bito w nominale ośmiu reali, stąd „pieces of eight" z powieści o piratach i zwyczaj dzielenia monety na osiem części.
Dwa słowa, które zmieniły charakter
9. geil - droga od gleby do slangu
Dziś geil w mowie potocznej znaczy „świetny, ekstra". Ale słowo przeszło długą drogę. Najpierw należało do języka rolnictwa: opisywało glebę przenawożoną i roślinę, która rośnie bujnie, ale jałowo - dużo łodygi, mało plonu. Przeniesione na człowieka, przez wieki było wulgaryzmem opisującym rozpustę.
Dopiero młodzieżowy język lat osiemdziesiątych wyprał je do znaczenia „super", a reklamowe hasło sieci Saturn „Geiz ist geil" z 2002 roku wepchnęło je do głównego nurtu. Wspólny mianownik wszystkich znaczeń to „aż za bardzo".
„geil" jest bardzo potoczne. W rozmowie o pracę czy z urzędnikiem lepiej powiedzieć toll, super albo hervorragend.
10. Arbeit - i czeski robot
die Arbeit (praca) i polskie robota wyrastają ze wspólnego, bardzo starego rdzenia praindoeuropejskiego, który znaczył mniej więcej osierocony, pozbawiony - tego samego, od którego pochodzi łacińskie orbus i angielskie orphan. Praca była w tym obrazie losem kogoś zniewolonego, a nie neutralnym zajęciem.
Po stronie słowiańskiej „robota" oznaczała pańszczyznę. I właśnie z niej czeski pisarz Karel Čapek (1890-1938) ukuł słowo robot na potrzeby sztuki R.U.R. z 1920 roku, przyznając zresztą autorstwo samego słowa bratu, Josefowi Čapkowi (1887-1945).
Czyli: „robot" nie jest słowem angielskim. Jest słowiańskim kuzynem niemieckiego Arbeit.
Litera, która ma własną biografię
11. ß - skąd się wzięło „ostre s"
ß nazywa się scharfes S albo Eszett, czyli dosłownie „es-zet". Ta druga nazwa zdradza pochodzenie: znak najczęściej wywodzi się z ligatury, czyli zrośnięcia dwóch liter pisma łamanego - długiego ſ oraz z. Z czasem zrost usamodzielnił się jako osobna litera.
Zasada użycia jest prostsza, niż się wydaje: po długiej samogłosce lub dwugłosce piszemy ß, po krótkiej ss. Stąd die Straße (długie a), ale der Fluss (krótkie u). Wielka wersja ẞ została oficjalnie dopuszczona dopiero w 2017 roku. Szwajcaria nie używa ß w ogóle - pisze konsekwentnie ss. I żaden inny język nie ma tej litery.
Skrót, który widzisz na każdym opakowaniu
12. MHD - to nie jest data ważności
MHD to skrót od das Mindesthaltbarkeitsdatum, dosłownie „data minimalnej trwałości". I tu jest nieporozumienie, które kosztuje ludzi realne pieniądze: MHD nie jest datą, po której jedzenie staje się niebezpieczne. To gwarancja producenta, że do tego dnia produkt zachowa pełnię smaku, koloru i konsystencji. Dzień później jogurt nie staje się trujący.
Co innego das Verbrauchsdatum („należy spożyć do") - ten termin stosuje się do produktów łatwo psujących się, jak surowe mięso czy ryby, i tam jest to twarda granica bezpieczeństwa. Różnicę między tymi dwoma napisami warto znać, zanim się coś wyrzuci.
13. Niemiec - i skąd Polacy wzięli tę nazwę
Na koniec słowo z drugiej strony. Polskie Niemiec wywodzi się najprawdopodobniej od prasłowiańskiego określenia kogoś niemego - czyli takiego, który nie mówi zrozumiale. Sami Niemcy nazywają siebie Deutsche, od starego słowa oznaczającego „lud, swojski", a więc dokładnie odwrotnie: nie „obcy, którego nie rozumiem", tylko „nasi".
Dwie nazwy tego samego narodu, zbudowane z dwóch przeciwnych perspektyw. Trudno o lepszy przykład na to, że słowa noszą w sobie punkt widzenia tego, kto je wymyślił.
Jak wykorzystać etymologię w nauce, a nie tylko w rozmowie przy kawie
Ciekawostka sama z siebie nie nauczy nikogo języka. Ale jest w niej mechanizm, który działa i który wykorzystuję na zajęciach:
- Ucz się rodzinami, nie pojedynczymi słowami. Angst, eng, die Enge to jedno gniazdo. Sehnsucht, Eifersucht, Sucht to drugie. Jedna historia przypina do pamięci kilka słów naraz.
- Szukaj kotwicy w języku, który już znasz. Gift i gift, Arbeit i robota, Taler i dolar - im dziwniejsze połączenie, tym trwalej siedzi.
- Uważaj na fałszywych przyjaciół z rodziny. To, że słowa są spokrewnione, nie znaczy, że są wymienne. Gift jest tu najlepszym ostrzeżeniem.
- Zapisuj historię, nie definicję. „Gift = trucizna" to fiszka, która blednie. „Gift to była dawka, a dawka zwykle zabijała" to fiszka, która zostaje.
Na moich lekcjach słówka nie pochodzą z gotowego zestawu, tylko z tego, o czym akurat rozmawiamy - i trafiają potem na fiszki z systemem powtórek. Jeśli chcesz zobaczyć, jak to wygląda w praktyce, opisałem cały przebieg zajęć krok po kroku: jak wygląda lekcja ze mną.
Skąd te historie
Każde z tych słów ma swój krótki film w serii „Słowo ma pamięć" na moim Instagramie: @learngerman.pl. Jeden odcinek to jedno słowo, jedna historia i jeden wniosek.
A jeśli chcesz sprawdzić, na jakim poziomie faktycznie jesteś, zanim zaczniemy: bezpłatny test poziomujący zajmuje 20-25 minut i od razu pokazuje wynik w skali A1-C1. Pierwsza rozmowa, 30 minut, też jest bezpłatna - można ją umówić tutaj.